Έως τα εικοσιένα μου χρόνια, οπότε και ξεκίνησα να γράφω, ούτε που φανταζόμουν ότι θα έγραφα κάποτε, πόσο μάλλον ότι έπειτα δεν θα μπορούσα να κάνω και αλλιώς. Θυμάμαι συνέβη, απλώς συνέβη. Ήμουν φυσικά αναγνώστης, θαυμαστής της λογοτεχνίας σε απόσταση από τη δημιουργία της. Το γεγονός πως τους ανθρώπους συγκινούν οι λέξεις, τα χρώματα, οι νότες δεν τους καθιστά ποιητές, ζωγράφους, συνθέτες. Ενίοτε η ανάγνωση οδηγεί στη συγγραφή, αλλά η πρώτη δεν εγγυάται την αλήθεια της δεύτερης. Δεν ξέρω αν αποτελεί καν προϋπόθεσή της, όπως συμβαίνει στις μέρες μας. Σε κάθε περίπτωση πάντως, η αγάπη προς το μέσο, τη λέξη, ορίζει μια διαρκή αφετηρία, αλλά το έναυσμα δίδεται πολύ εύστοχα από τον Πάουντ: «Δεν μπορείς να γράψεις ποίηση, αν δεν φτάσεις πρώτα στο αμήν»[1]. Παρά το βαρυσήμαντο της φράσης, υποδεικνύεται η δημιουργία ως αναγκαιότητα πλέον. Πρόκειται για ταρακούνημα που καθησυχάζει την τέχνη, γιατί δίνει βάθος στην έκφραση και άρα νόημα στην επικοινωνία. Τα πάντα ξεκινούν σε κρίσεις της ευαισθησίας. Κάτι που επαληθεύτηκε σε μένα, στο μέτρο που το «αμήν» ενός εικοσάχρονου δεν ξεγελάει τους δυστυχισμένους αυτού του κόσμου. Λέγεται συχνά πως γράφεις όταν είσαι λυπημένος. Ακόμη και αν αυτό συμβαίνει, γιατί όταν είσαι πραγματικά λυπημένος μάλλον αδρανείς ή κλαις, δεν είναι νοσηρό, αφού η λύπη είναι μια κατάσταση περισσότερο εσωστρεφής, που σε βαθαίνει, ενώ η χαρά, περισσότερο εξωστρεφής, σε πλαταίνει. Λυπάσαι και μόνον το σκέφτεσαι, χαίρεσαι και δεν σκέφτεσαι τίποτε. Άλλωστε, «και οι θλίψεις σε καλυτερεύουν»[2], έλεγε ο Ρίλκε. Σκέφτομαι πως ακόμη και το πιο χαρούμενο ή αισιόδοξο ποίημα ενέχει τη μελαγχολία μιας εσωτερικής ενατένισης, μιας αγωνίας να συγκρατήσει κάτι από κάτι που ήδη παρήλθε, κι αν όχι, το ποίημα κείται πάντως στη σιωπή (αν είναι τυχερό, του αναγνώστη). Η μοναξιά της δημιουργίας συνεπάγεται μια μελαγχολία, διάφορη της παθολογικής, διακυμαινόμενη σε όλο το φάσμα του πικρού και του γλυκού. Σαφώς και υπάρχει, όσο ταλαιπωρημένο κι αν είναι, το «ταλέντο». Υπάρχει ξεκάθαρη διάκριση στην ικανότητα διαχείρισης της γλώσσας, στην κατασκευή γραπτού λόγου. Με την ίδια λογική που κάποιος ζωγραφίζει αβίαστα ένα μήλο, ενώ ο διπλανός του δεν μπορεί να τραβήξει ούτε γραμμή. Το μήλο φυσικά μπορεί να αποδοθεί ξανά και ξανά καλύτερα, αλλά πιο δίπλα ο άλλος αργά ή γρήγορα θα τα παρατήσει, όσο κι αν λατρεύει τις νεκρές φύσεις. Σαφώς και υπάρχει στο γράψιμο μάθηση, μίμηση, εξάσκηση. Όμως, το παν για έναν ποιητή ή συγγραφέα είναι η κατάκτηση του προσωπικού του στίγματος. Πράγμα που εν γένει αποτελεί τη δυσκολότερη υπόθεση στην τέχνη. Πιστεύω πως το συγγραφικό στυλ εξαρτάται από την αλήθεια της γραφής, η οποία με τη σειρά της είναι καχύποπτη στην ηλικία. Δεν αρκεί το ποίημα να βρει τη σκέψη, οπότε η σκέψη βρίσκει τις λέξεις, όπως διατείνεται ο Ρόμπερτ Φρόστ. Γιατί το ποίημα μπορεί να είναι αληθινό, ως πρώτη ψυχική αναλαμπή, αλλά να συναντήσει μια σκέψη ψευδή, δανεική, ταλαιπωρημένη από ιδέες και πρότυπα. Έτσι το ποίημα σκαλώνει. Πρέπει να γράφουμε με τη σκέψη ότι το ποίημα μας αισθάνεται. Η ιδιαιτερότητα της γραφής μου, το να γράφω δηλαδή αληθινά, είναι η μεγάλη μου αγωνία, γιατί δεν μου φαίνεται ούτε απλό ούτε και αυτονόητο να βρω τη δική μου φωνή. Τελικά, όλες οι αγωνίες βιάζονται και ο Μπλάνας θα έχει δίκιο: «Η ζωή λύνει πολλά από τα προβλήματα της νιότης μας, χωρίς να το καταλάβουμε!». Και της ποίησης. «Η ποίηση εφευρέθηκε για να υπηρετήσει ακριβώς την ποιότητα, την ουσία, την πυκνότητα και την τεχνική αρτιότητα της γλώσσας. Δημιουργήθηκε σαν αξιομνημόνευτο μήνυμα, κάτι που πρέπει να το αποστηθίσουμε, να το ξαναδιαβάσουμε»[3]. Και ακριβώς αυτές τις αρετές, που παρουσιάζει ο Αλφόνσο Μπεραρντινέλλι, οφείλει να επιδιώκει η ποίηση. Μπορεί η ποίηση να μην γράφεται πια για να απαγγέλλεται, αλλά θέλω να διατηρεί την αίσθηση μιας εσωτερικής απαγγελίας, ενός ρυθμού ανεξάρτητου της γραμμικής ανάγνωσης ενός πεζογραφήματος. Άλλο ποίηση, άλλο πεζογραφία· και το ποίημα δεν είναι πεζό διασπασμένο σε στίχους. Το ποίημα βασίζεται στον στίχο και, είτε αυτός είναι αυτοτελής είτε προετοιμάζει τον επόμενο είτε οτιδήποτε άλλο, αποτελεί μια ορισμένη έκταση λόγου, η οποία επ' ουδενί δεν θα μπορούσε να είναι άλλη, και όπως γράφεται έτσι πρέπει και να διαβάζεται. Ο Έλιοτ τοποθετείται σοφά: «Κανένας vers (στίχος) δεν είναι libre (ελεύθερος), γι' αυτόν που θέλει να κάνει σωστή δουλειά»[4].
Ενίοτε υπάρχει μια αυτόματη γραφή, θα έλεγα καλύτερα μια μηχανική καταγραφή στίχων που λες και υπαγορεύονται. Σαν μια αναπόφευκτη και βίαιη εξαγωγή πρώτης ύλης, που μπορεί να δώσει το ποίημα, μπορεί και να μην δώσει τίποτε. Μπορεί να δώσει στίχους ή θραύσματα στίχων, μπορεί και μόνον μια λέξη, που αργότερα θα γίνει ποίημα. Ουσιαστικά το ποίημα εκδηλώνεται ή ακριβέστερα εκδηλώνει την κυοφορία του. Ακόμη κι αν η πρώτη απόπειρα εγγράφεται με ήρεμο και προμελετημένο χέρι, δεν παύει να είναι ή πρώτη, όσο κι αν η τελική βρίσκεται κάποτε σε απόσταση αναπνοής. Γι' αυτό, κι ας με γοήτευε ο υπερρεαλισμός, ίσως κι επειδή οι ζωγραφικές καταβολές μου ανακάλυψαν σε αυτόν ψήγματα μιας ανεξέλεγκτης εικονογραφίας, η αυτόματη γραφή του δεν μου αρκούσε ως λογική τελικού προϊόντος. Μάλλον βρίσκομαι κοντύτερα στη ρήση του Βαλερύ, πώς το ποίημα δεν τελειώνει ποτέ. Η όποια ορμητική καταρροή στίχων στο χαρτί μπορεί να είναι αποτέλεσμα εκλάμψεων, αλλά μπορεί και να είναι αντανακλαστική αντίδραση, ενδεικτική ενός ψυχισμού, όπως ενός άλλου η αντίδραση, στον εκνευρισμό ας πούμε, είναι να γρονθοκοπήσει τον τοίχο.
Νομίζω πως ανακάλυψα την ποίηση, ως αναγνώστης, μέσα από μια κάπως παρωχημένη ρομαντική αντίληψη γι' αυτήν: η ποίηση ως αποκάλυψη του κόσμου, και οι ποιητές ως πρεσβευτές αλήθειας πάνω από τον γκρεμό των μυστηρίων. Αλλά ό,τι σε γοητεύει γίνεται οδηγός σου, και δεν άργησα να διασταυρωθώ με τον ανανεωτή Μπωντλαίρ, που στράγγιξε την παρατήρηση, με τον πυροτεχνουργό Ρεμπώ και, φυσικά, τον Μαλλαρμέ, ο οποίος και παρέδωσε καθαρή την ποίηση στον Βαλερύ. Κάθε ανάγνωση, ακόμη και του ίδιου έργου, είναι και μια διαφορετική γωνία θέασης-πρόσληψης του κειμένου. Κι αν στη ζωή ισχύει το κατά Ρίλκε «μαθαίνω να βλέπω», η τέχνη, ως ο καλύτερος μαθητής της (Όσκαρ Ουάιλντ), συγκατανεύει. Τελικά, ρομαντικότητα είναι δεν παρά η αίσθηση μιας τραυματισμένης ομορφιάς που νοσταλγεί το αύριο της. Μια αίσθηση που ενυπάρχει τόσο σε ένα ποίημα αγγλικού ή γερμανικού ρομαντισμού, όσο στο He wishes for the Clothes of Heaven του Γέητς ή στο La belle dame sans merci του Μοντάλε ή στο Μονόγραμμα του Ελύτη. Όπως λυρικό μπορεί να είναι εξίσου ένα σονέτο του Καβαλκάντι, οι Τρεις αναμνήσεις από τον ουρανό του Ραφαέλ Αλμπέρτι και οι Επιθυμίες του Καβάφη, ασχέτως αν ο παραδοσιακός λυρισμός μεταλλάσσεται ή και γειώνεται, όπως συμβαίνει στον Έλληνα δημιουργό ή στον αγγλοσαξονικό μοντερνισμό. Και, μια και γίνεται λόγος, περισσότερο από τον Έλιοτ προτιμώ τον Πάουντ, τον Στήβενς, τον κάμμινγκς. Επί τροχάδην και άρα ελλιπώς, διακρίνω επίσης τη δική μας γενιά του '30, τον Καρούζο (επιλεκτικά), τον Παπαδίτσα της πρώτης περιόδου, την πρώτη Δημουλά, τον Ασλάνογλου. Τη μεγάλη ιταλική ποίηση του εικοστού αιώνα ως τον Βαλέριο Μαγκρέλλι. Τον Ζαμπές, παρά τα ελάχιστα μεταφράσματα στη γλώσσα μας, τη διάτρητη γραφή ακριβείας του Τσέλαν. Το Βιβλίο της ανησυχίας του Μπερνάρντο Σοάρες, αλλά και τους υπόλοιπους ετερώνυμους του Πεσσόα [...]
Η ποίηση είναι, πάνω από όλα, μια υψηλή απόλαυση. Στις μέρες μας, βέβαια, σπανιότατα αναζητά κανείς στην ποίηση τη συγκίνηση. Το ρόλο αυτό φαίνεται να τον έχει αναλάβει εξολοκλήρου το μυθιστόρημα, αλλά ένα μυθιστόρημα ως υποκατάστατο τηλεοπτικού σίριαλ. Κανείς δεν διατείνεται ότι η ποίηση μπορεί να έχει την αποδοχή ενός reality, ούτε και αποτελεί επιδίωξή της, αλλά η μοναξιά της είναι πρωτοφανής. Εκδίδεις βιβλίο και είναι σαν να μην συμβαίνει τίποτα, και για σένα, αφότου συνέλθεις όντας δαφνοστεφής, και για τους κριτικούς, που λες και προχωρούν σε ναρκοπέδιο. Οι αναγνώστες φυσικά υπάρχουν, αλλά μοιάζουν αποστασιοποιημένοι ή κρυμμένοι πίσω από κατακτημένα λογοτεχνικά γούστα. Καμιά φορά έχω την αίσθηση πως το εκδοτικό σύστημα δεν είναι παρά μια απέραντη γραφειοκρατία θυρωρών και οι θιασώτες της ποίησης ένα γκέτο μετριότατων παραγωγών κειμένων μέσα στην ούτως ή άλλως απαξίωση του πνευματικού γίγνεσθαι. Ίσως το μοναδικό κοινό της σύγχρονης ποίησης να είναι οι δημιουργοί και μελετητές της, οι οποίοι έχοντας εξασφαλισμένο ένα κάποιο πολιτιστικό status symbol, στρογγυλοκάθονται αναμοχλεύοντας στάσιμα νερά. Πώς τότε να αδικήσεις τους αναγνώστες; Υπάρχουν φυσικά εξαιρέσεις και από την πλευρά της δημιουργίας και από την πλευρά της προώθησης, άνθρωποι που πιστεύουν στη λογοτεχνία. Πίστη: μια λέξη-κλειδί στην μεταμοντέρνα απουσία των πάντων;
Δεν είμαι ούτε θεωρητικός της λογοτεχνίας ούτε δόκιμος δοκιμιογράφος. Με την ανασφάλεια της έκθεσής τους, καταχωρίζω ορισμένες σκέψεις μου γύρω από την ποιητική δημιουργία, όπως την αντιλαμβάνομαι λίγο πριν κλείσω τα είκοσι οχτώ μου χρόνια. Σκέφτομαι πως η σύγχρονη ποίηση, ίσως επειδή εξήντλησε τον όρο δυσνόητη, ίσως επειδή παιδεία πλέον νοείται η προσαρμοστικότητα στις ραγδαίας απήχησης τεχνολογίες επικοινωνίας, έχασε την αμεσότητα της. Έπειτα, όλες αυτές θεωρίες έγιναν τόσο αδηφάγες, που τελικά την κατατρόπωσαν. Όταν η ποίηση ανεβαίνει τα σκαλοπάτια της ακαδημίας, θυμίζει νύφη που εγκαταλείπει για πάντα το δωμάτιό της προς χάριν του συζυγικού με το διπλό κρεβάτι και τα κομοδίνα. Αυτό είναι και καλό και κακό. Εγώ θα σταθώ σε αυτό που χάνεται, γιατί ποίηση σήμερα, περισσότερο από ποτέ, είναι αυτό που χάνεται. Μπορεί πράγματι να μην έχουμε πια τίποτα άλλο, παρά μονάχα την απουσία του Θεού (Τζώρτζ Στάινερ)[5], αλλά ακόμη και σήμερα «στον θεό αρέσουν τα κοριτσάκια και το αύριο και η γη»[6], επειδή έτσι το θέλησε ο κάμμινγκς το 1958, και επειδή η μεγάλη ποίηση κάνει θρύψαλα κάθε προγραμματική δήλωση, κάθε επιτηδευμένη βεβαιότητα. Μέσα από το βίωμα της καθολικής απώλειας, φαίνεται πως η ποίηση θα ξανανιώσει υπερβατικά, αφού ο κόσμος είναι ένα mysterium tremendum, στο βαθμό που τα πράγματα παραμένουν ακαταμέτρητα, ανερμήνευτα. Τι χρώμα έχει η ελπίδα; Πώς αγγίζει η νοσταλγία; Μπορείς να ονειρευτείς μια ποίηση που επιτέλους θα ανακαινίσει τις αισθήσεις; Που θα σε μαθαίνει να βλέπεις, να ακούς, να μυρίζεις, να αγγίζεις; Να διασώζεις το σώμα σου; Αν ναι, αυτός θα είναι ο ρόλος της. Γιατί η ποίηση είναι αποστολή. Έτσι ήταν και έτσι θα είναι.
[1] Το καταγράφω από μνήμης, δεν θυμάμαι τον μεταφραστή.
[2] Όπως παραπάνω.
[3] Alfonso Berardinelli, «Ποίηση: δεν πρόκειται, ακριβώς, για παιδικό σταθμό», μτφρ. Σωτήρης Παστάκας, Ποίηση, τχ. 7, άνοιξη-καλοκαίρι 1996.
[4] Μτφρ. Γιώργος Μπλάνας.
[5] George Steiner, «Πραγματικές παρουσίες», μτφρ. Κατερίνα Σχινά, Ποίηση, τχ. 17, άνοιξη-καλοκαίρ 2001.
[6] e.e.cummings, 33x3x33, μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, Νεφέλη, Αθήνα 2004.
(Πρώτη δημοσιεύση: «Αφιέρωμα στη Νεότερη Ελληνική Ποίηση», Ποίηση, τχ. 25, άνοιξη-καλοκαίρι 2005, σ.174-178)
