ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ //// ΤΣΙΧΛΕΣ ΤΑΞΙΔΙΟΥ του Μάκη Τσίτα

Prev

Μάκης Τσίτας “Τσίχλες ταξιδίου”

Πηγή:  culturebook.gr/grafeio-pezografias/gonimi-gi/makis-tsitas-tsichles-taxidiou-tis-asiminas-xirogianni/

Γράφει η Ασημίνα Ξηρογιάννη

Ο Μάκης Τσίτας είναι ένας συγγραφέας που ασχολείται κυρίως με το παιδικό βιβλίο. ‘Ομως γράφει και αξιόλογα βιβλία για μεγάλους- και όχι μόνο. Συνηθίζω να λέω, σε κάθε ευκαιρία πως από χρόνια παρακολουθώ την πορεία του. Αυτό το λέω γιατί επιθυμώ να καταστήσω σαφές πως έχω ολοκληρωμένη εικόνα για την εργασία του. Μάλιστα συχνά εκφράζομαι με κείμενα για ποικίλα βιβλία του.

Το νέο του βιβλίο είναι μια συλλογή που αποτελείται από δεκαεννέα  διηγήματα που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο και έχει τίτλο «Τσίχλες ταξιδίου.» Πρόκειται για τον τίτλο του τελευταίου διηγήματος της συλλογής που αφήνει και μια ισχυρή εντύπωση στον αναγνώστη. Σε μένα προκάλεσε συγκίνηση βασικά, ακριβώς επειδή ήταν ανθρώπινη η προσέγγιση ενός τόσο ευαίσθητου θέματος όσο είναι η απώλεια αγαπημένου προσώπου και μάλιστα της μάνας.

Προσπάθησα να είμαι ψύχραιμος. Δεν έκλαψα. Υπήρχαν πολλά πρακτικά θέματα που έπρεπε να τακτοποιηθούν – επικεντρώθηκα σ’ αυτά. Χρειαζόμασταν την ταυτότητά της. Στο νοσοκομείο μάς είχε μιλήσει για την κρυμμένη τσάντα στην ντουλάπα της κρεβατοκάμαράς της. Τη βρήκα κι άδειασα το περιεχόμενο πάνω στο κρεβάτι: ήταν η ταυτότητα, το πορτοφόλι, τα δύο βιβλιάρια καταθέσεων, η βέρα και τα υπόλοιπα χρυσαφικά της. Κι ένα χάρτινο κουτί. Το πήρα στα χέρια μου. Είχε γράψει πάνω με κόκκινο στιλό: «Τσίχλες ταξιδίου για Αθήνα». Το έφερα στο μέρος της καρδιάς. «Αχ, μαμά μου» είπα και ξέσπασα

 Υπάρχει και το Επιτύμβιο, βέβαια.Tο θέμα είναι να μην ξεχνάμε, να δηλώνουμε την αγάπη:

Έφυγε στις 30 Ιουλίου του 2020. Ήσυχα και διακριτικά, έτσι  όπως έζησε τα εβδομήντα τέσσερά της χρόνια. Την έλεγαν Χρυσούλα και ήταν η μητέρα μου.(σελ.107)

Δύο κείμενα που εμένα με πάνε, με παραπέμπουν, στην μητρική μορφή του εξωφύλλου(έργο του ζωγράφου Βασίλη Σελιμά,)  το στρογγυλό πρόσωπο, το βλέμμα που σε διαπερνά.

Γενικά ο Τσίτας είναι κοντά στους συνανθρώπους του, μιλάει για απλούς καθημερινούς ανθρώπους φωτογραφίζοντας στιγμές από τη ζωή τους: στιγμές γεμάτες ανάμεικτα συναισθήματα,  καθώς εμπεριέχουν απώλειες, μοναξιά, ματαιώσεις. Ενα περιστατικό που μοιάζει ασήμαντο ή ανάξιο λόγου ο Τσίτας θα το αναδείξει λογοτεχνικά, φτιάχνοντας ποικίλες ιστορίες λιτές, σύντομες και ενδιαφέρουσες- μπορεί να είναι και χαρακτηριστικά στιγμιότυπα ή φέτες ζωής.Το βλέμμα του συγγραφέα είναι διευσδυτικό, συχνά γεμάτο ειρωνεία, αλλά και ευαισθησία. Ο Τσίτας δεν είναι διδακτικός, δεν είναι παραινετικός, δεν καταφεύγει στο εύκολο μέσο, την αισθηματολογία και δημιουργεί ήρωες που κάλλιστα θα μπορούσαν να είναι φίλοι ή γνωστοί μας. Μπορεί να είμαστε εμείς οι ίδιοι κιόλας. Που έχουμε προβλήματα, που αντιμετωπίζουμε ιδιόρρυθμες καταστάσεις, που συναντάμε ποικίλους ανθρώπους που με άλλους ταιριάζουμε με άλλους όχι. H γραφική και  υπερπροστατευτική μαμά του Βάλε τη Ζακέτα σου, η κυρία των παρουσιάσεων, το αλλόκοτο ζευγάρι του Συνέβη στο Κολωνάκι, η τρελή θαυμάστρια Διονυσίου Μαίρη και άλλοι ήρωες δεν παύουν να μας υπενθυμίζουν πόσο απρόβλεπτη, σουρεαλιστική, αντιφατική, αλλόκοτη μπορεί να είναι η ζωή.

Στην εποχή που διάγουμε οι ανθρώπινες σχέσεις γίνονται συχνά πολύπλοκες δεδομένων των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε: οικονομικά, κοινωνικά, ηθικά, πολιτικά και άλλα. Το βιβλίο μας διασκεδάζει, αλλά έχει τον τρόπο και να μας προβληματίσει, καθώς άνετα ταυτιζόμαστε με τους ήρωες. Επειδή ακριβώς δεν είναι εξωπραγματικοί ή υπερ-ήρωες μιλάνε στην ψυχή μας, μπορούμε να ταυτιστούμε μαζί τους. Και μοιραία μπαίνουμε και στη διαδικασία να αναλογιστούμε, να στοχαστούμε πάνω σε πρόσωπα και καταστάσεις. Ανατροπές, κωμικοτραγικά συμβάντα, αποσπασματικότητα, απογοητεύσεις, χαρές, λύπες, ανταγωνισμοί, ανατροπές. Μα η ανθρώπινη φύση δεν είναι πλουραλιστική; Δεν συγκεντρώνει -ή και ενιότε- συμφιλιώνει -τις αντιθέσεις; Δεν είναι η αντίφαση μέσα στα κύτταρά μας;

Aκούει και αφουγκράζεται καλά ο Μάκης Τσίτας. Παρατηρεί και αισθάνεται, γι΄ αυτό και φτιάχνει ήρωες ζωντανούς -χωρίς εξωρραισμούς, καθωσπρεπισμούς ή άλλους -ισμούς.

Το διαλογικό στοιχείο είναι έντονο, χαρίζει πλαστικότητα, αμεσότητα και αλήθεια. Αυτή η θεατρικότητα που συναντάμε  στα περισσότερα διηγήματα και που παραπέμπει φυσικά και στη θεατρική γραφή του συγγραφέα είναι ‘σημείο δυνατό-κερδίζει τον αναγνώστη. Πολύ καλός κι ο εσωτερικός μονόλογος Θα σου πω.

Κλείνοντας τούτο το κείμενο, σημειώνω τα εξής: η ποικιλία στην προσέγγιση των επιμέρους θεμάτων, οι άκρως λειτουργικοί τρόποι επικοινωνίας των εμπειριών των ηρώων κάθε φορά, ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας της αφήγησης και η δύναμη των εκφραστικών μέσων που χρησιμοποιούνται – και που αναδεικνύουν τις ιστορίες εν τέλει-καθιστούν το έργο του Μάκη Τσίτα εξαιρετικό. Ενα σφριγηλό, ένα στιβαρό βιβλίο που μας αναστατώνει.

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ/ Fredy Yezzed: «Το αλάτι της τρέλας»

 

[Πρώτη δημοσίευση στο https://diastixo.gr/kritikes/poihsh/25202-to-alati-ths-trelas]

Γράφει η Ασημίνα Ξηρογιάννη

Κρατώ στα χέρια μου το βιβλίο του Φρέδυ Γεσσέδ Το αλάτι της τρέλας, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη και αποτελείται από μια σειρά πεζών ποιημάτων, την εκφραστική μετάφραση των οποίων έχει κάνει η έμπειρη Αγαθή Δημητρούκα. Ο επίλογος είναι του Xόρχε Μποκανέρα, ο οποίος σημειώνει: «Η καλλιγραφία της τρέλας έχει όψη από νυχιές στον τοίχο, γρατζουνιές από σκουριασμένες γλώσσες και στραβά καρφιά, ιστορίες συγκεντρωμένες στην κόψη ενός γυαλιού. Έτσι πρέπει να αποκρυπτογραφήσουμε το βιβλίο του Φρέδυ Γεσσέδ, σαν να περνάμε τα μάτια από μια τομή που πότε αρνείται και πότε μας δίνεται με μορφή προσωπικού ημερολογίου, πεζού ποιήματος, μικρομυθοπλασίας, απλής σημείωσης και μαρτυρίας ωμής ενός αβυσσαλέου εσωτερικού μονολόγου μέσα σ’ αυτό το κενό που σκάβουμε όλοι μας» (σελ. 55). Είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο με «ένταση που δεν κάνει ανακωχή» (σελ. 57), το οποίο προκαλεί δυνατή αίσθηση. Με γύρισε πολλά πολλά χρόνια πίσω και με έκανε να ανακαλέσω ένα προσωπικό μου βίωμα.

H αδερφή μου είναι ψυχολόγος και όταν ήταν φοιτήτρια, έτυχε να παρακολουθήσω μαζί της κάποιες διαλέξεις περί ψυχιατρικής. Σε μια διάλεξη, λοιπόν, του καθηγητή Τζαβάρα είδαμε ένα βίντεο με περιπτώσεις σχιζοφρενών. Μου είχε κάνει εντύπωση ο Μιχάλης, ένας μεσόκοπος συμπαθητικός άντρας που μιλούσε ακατάπαυστα, αλλά δεν έλεγε ασυναρτησίες. Τα λόγια του ακούγονταν σοφά. Μέσα σε αυτό το χάος των σκέψεών του είχε ποιητικές εκλάμψεις και ήταν πραγματικά συγκινητικός σε κάποια σημεία. Από τότε, ποτέ δεν τον ξέχασα. Μέχρι σήμερα τον διατηρώ ζωντανό στη μνήμη μου, γιατί με είχε συγκλονίσει. Έχουν περάσει πολλά χρόνια, πιθανότατα δεν βρίσκεται πια στη ζωή. Αλλά η αίσθηση που μου είχε αφήσει είναι έντονη. Αυτόν σκέφτηκα αμέσως διαβάζοντας το βιβλίο.

Αναρωτιέσαι πώς μπορεί κάποιος να σκέφτεται έτσι και την ίδια στιγμή βρίσκεις μέσα σε αυτά τον εαυτό σου.

O Αριέλ Μύλλερ (ετερώνυμο του Φρέδυ Γεσσέδ) εξηγεί στον πρόλογο του βιβλίου πώς αυτό προέκυψε. Καταθέτει την ιστορία του: πώς ξεκίνησαν όλα με τη διάγνωση της ψυχικής διαταραχής, τη ζωή του στο ψυχιατρικό νοσοκομείο, τη σύνδεσή του με την ευεργετική γι’ αυτόν ψυχίατρο Νταλσόττο, στην οποία αφιερώνει και το βιβλίο. Εκείνη σε συνεργασία με έναν γνωστό ποιητή ασχολήθηκαν με τα κείμενά του, που γεννήθηκαν ίσως στο πλαίσιο της ασυναρτησίας και της τρέλας που τον βασάνιζε, όμως εξελίχθηκαν σε κάτι λογοτεχνικό και κατέληξαν σε έκδοση. Και όχι απλά σε έκδοση. Το βιβλίο πήρε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης Macedonio Fernández.

Δυνατή η χρήση του α’ προσώπου, εσωτερικός μονόλογος με ένταση. Ασυναρτησία και λογική μαζί. Σουρεαλισμός σε συνύπαρξη με ψήγματα ρεαλισμού. Νιώθεις τη δύναμη της γλώσσας, που ξεπερνά τα ίδια της τα όρια. Αναρωτιέσαι πώς μπορεί κάποιος να σκέφτεται έτσι και την ίδια στιγμή βρίσκεις μέσα σε αυτά τον εαυτό σου. Συναντάς σκέψεις, συναισθήματα που δεν έχεις τολμήσει να εκφράσεις. Μου θυμίζει τους ατελείωτους και σοκαριστικούς μονολόγους του τρόφιμου Μιχάλη που προανέφερα, ο οποίος σε έκανε να αναρωτιέσαι αν μπορεί ένας σχιζοφρενής να εκφράζεται τόσο απίστευτα γλαφυρά, σοφά, ουσιαστικά, συγκροτημένα. Και την επόμενη στιγμή να αποδομεί τα πάντα και να σε οδηγεί σε κόσμους θραυσματικούς, αλλά και ατελείωτα μοναχικούς. Ίσως, αν κάποιος είχε σκύψει με στοργή πάνω στους μονολόγους του Μιχάλη, αυτοί να είχαν γίνει κείμενα και να είχαν εκδοθεί, όπως συνέβη και με τον Μύλλερ.

Παραθέτω ενδεικτικά κάποιες πρώτες προτάσεις από τα πεζοποιήματα του βιβλίου, οι οποίες δίνουν μια γεύση από την ατμόσφαιρα που αυτό δημιουργεί. Να σημειωθεί ότι δεν υπάρχουν τίτλοι για τα κείμενα, αλλά όλες οι πρώτες προτάσεις είναι γραμμένες με κεφαλαία και έχουν μια ιδιαίτερη δυναμική. Για παράδειγμα: «ΞΑΝΑ ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΟΥ», «ΕΙΝΑΙ ΦΑΝΕΡΟ ΠΩΣ Ο ΘΕΟΣ ΔΡΑΠΕΤΕΥΣΕ ΑΠ’ ΤΟ ΚΡΑΝΙΟ ΜΟΥ», «Η ΝΥΧΤΑ ΕΙΝΑΙ ΜΕΣΑ ΜΟΥ», «ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΒΡΗΚΑ ΜΙΑ ΦΟΒΙΑ».

Είναι ένα σπουδαίο βιβλίο αυτό. Είναι ένα βιβλίο που μας κάνει να σκεφτούμε πάνω στα ανθρώπινα όρια. Μοιραία, μας θέτει ποικίλα ερωτήματα που έχουν χροιά φιλοσοφική. Πού τελειώνει η τρέλα και πού αρχίζει η λογική; Πώς ορίζεται το λογικό, εν τέλει; Τι συνιστά λογοτεχνία; Πώς η λογοτεχνία είναι δραστική;

Κλείνω τούτο το σημείωμα με ένα μικρό απόσπασμα από το βιβλίο (σελ. 31):

ΞΑΝΑ ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΟΥ. Στο κέντρο ακριβώς της εγκατάλειψης. Με τα μάτια ορθάνοιχτα προς τον άσπρο τοίχο. Με τη μυρωδιά καμένων χόρτων μέσα μου. Μεθυσμένος κάτω από μια γέφυρα ενώ χιονίζει. Πνιγμένος από μια χούφτα ζωντανής σκόνης. Χήρος που κατεβάζει το παντελόνι του μοναχικά. Με όλη την ερημιά στον λαιμό. Με όλους τους θορύβους να τσιμπολογούν τη γλώσσα. Με όλο το χαλάζι να συσσωρεύεται στη μνήμη./ Οι λέξεις, οι λέξεις, οι λέξεις./ Οι λέξεις δεν με βοηθάνε να μην θέλω να πεθάνω.

KΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ /// Παντελής Μπουκάλας, “Τρεις επί Τρία | Εννέα ποιήματα για τον Χαλεπά, τον Θεόφιλο και τον Παπαδιαμάντη“, Εκδόσεις Άγρα

(ΠΗΓΗ https://culturebook.gr/grafeio-pezografias/gonimi-gi/pantelis-boukalas-treis-epi-tria-ennea-poiimata-gia-ton-chalepa-ton-theofilo-kai-ton-papadiamanti-tis-asiminas-xirogianni/¨)


Γράφει η Ασημίνα Ξηρογιάννη

Κρατώ στα χέρια μου το βιβλίο του Παντελή Μπουκάλα με τίτλο Τρεις επί Τρία/ Εννιά ποιήματα που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ‘Αγρα. Εννιά ποιήματα. Τρία για τον Γιαννούλη Χαλεπά, τρία για τον ζωγράφο Θεόφιλο, τρία για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Τρεις σημαντικοί καλλιτέχνες (γλύπτης, ζωγράφος, λογοτέχνης) χαρίζουν έμπνευση στον ποιητή να δημιουργήσει γι΄ αυτούς και με αφορμή αυτούς ποίηση που συγκινεί. Πώς ο ποιητής φιλτράρει το έργο,  τη ζωή τους, την προσφορά τους στην τέχνη;

H ιστορία του Χαλεπά είναι λίγο πολύ γνωστή. Μια ζωή γεμάτη δημιουργικότητα, αλλά και ψυχασθένεια. Σπουδές, εργαστήρια, ταξίδια, οικογενειακά θέματα, αλλά και διάσημα έργα συνθέτουν το σύμπαν του χαρισματικού γλύπτη. O  Xαλεπάς παλεύει με τους δαίμονές του, τους τόπους του (Αθήνα, Κέρκυρα, Τήνο), τις εμμονές και τις ευαισθησίες του. Ψυχή τσακισμένη κι αλλόκοτη σε έναν κόσμο ανοίκειο από πάντα. Και στο μυαλό του συνεχώς η Κοιμωμένη.

[…]

‘Ωστε δεν έχω τίποτε να εξηγήσω./ Εξήγησε ποτέ ο θεός την πλάση του;/ ‘Oποιος θεός;/ Θέλησα να με καταλάβει η τέχνη μου./΄Οχι να την καταλάβω./Να με κατακτήσει./ Όχι να την κατανοήσω./’ Οσο το μπόρεσα, έγινα πηλός./΄Οτι από πηλό έφτιαξε ο Θεός/ το πρώτο πλάσμα που τον αμφισβήτησε./ Των  χεριών μου τα πλάσματα/τα γέννησα όλα για να με αμφισβητήσουν./Και να με γκρεμίσουν./ Εκεί, στο γκρέμισμα,έβγαζα φτερά./ (σελ.12-13)

[…]

Ο Θεόφιλος (Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, ή μερικές φορές Θεόφιλος Κεφάλας) είναι ένας από τους πιο γνωστούς λαϊκούς ζωγράφους της Ελλάδας. ‘Ηταν αυτοδίδακτος, χωρίς επίσημες σπουδές στην τέχνη, αλλά με μεγάλη αντίληψη και ταλέντο. Έχει  στυλ του λαϊκό / «ναΐφ» — δηλαδή απλό και αυθόρμητο, με πολύ έντονο χαρακτήρα, χρώματα, αίσθηση του τόπου.  Επηρεάζεται από την παράδοση της βυζαντινής εικονογραφίας στις μορφές και στις στάσεις κάποιων μορφών.   Ο Θεόφιλος εμπνέεται από την ελληνική παράδοση, την επανάσταση, τη μυθολογία, τη θρησκεία. Τα έργα του δεν έχουν προοπτική, αλλά κερδίζουν με την εκφραστικότητα, τους πλούσιους χρωματικούς συνδυασμούς και την θεατρικότητα που διαθέτουν. Διαβάζω:
[…]
Nτυνόμουν πότε Αλέξανδρος /και πότε Κατσαντώνης/ Με την αρματωσιά του Μακεδόνα βασιλιά/
σκόρπιζα τους Τούρκους/ στον Μαραθώνα και τις Θερμοπύλες/Και με τη φουστανέλα μου /καμαρωτός για την Ασία κινούσα/και σκόρπιζα  τους Τρώες./Διάβαζα τις φυλλάδες μου σαν ευαγγέλια/ Συλλαβιστά./ Λειψά τα γράμματά μου./Και ξεπατίκωνα κορμοστασιές./Και ντυμασιές βαριές./Και λέξεις ακόμα πιο βαριές./Καμπανιστές./ (σελ 22-23)

[…]

Ο Παπαδιαμάντης ένας υπέροχος πεζογράφος, ηθογράφος, αλλά και ποιητής στον τρόπο που χειρίστηκε τη γλώσσα- με πνευματικότητα και αλήθεια. Λυρικός, με ωραία αφήγηση που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον των αναγνωστών. Τα κείμενά του διαθέτουν μουσικότητα, ποιητικότητα,  και ρεαλισμό, ενώ συνδυάζουν την καθαρεύουσα με τη δημοτική. Είναι εμφανής σε πολλά από τα αφηγήματά του  η θρησκευτική, αλλά και η μεταφυσική του διάθεση. Στον Παπαδιαμάντη III  φέρνουμε μοιραία στο μυαλό τη διάσημη Φόνισσα που τόσο μελάνι έχει χυθεί γι’ αυτήν και τόσους δημιουργούς έχει εμπνεύσει. Θα μπορούσαν λοιπόν αυτά τα λόγια να είναι της ηρωίδας του Παπαδιαμάντη:

[…] Mα τα κορίτσια τα πικρά /δεν τα μετρούσαν σαν παιδιά,/σαν βάρος μόνο./
Το αίμα τους σκληρή σκλαβιά,/η αμαρτία η πιο βαριά,/ που φέρνει πόνο./
Το ριζικό τους λαιμαριά,/μέσα στης μάνας την κοιλιά/τα περιμένει./
Δίχως ανάσα και τιμή/δίχως δική τους τη φωνή/μοίρα γραμμένη./
(σελ.32-33)

Οι τρεις τους λοιπόν «συναντιούνται» στο βιβλίο αυτό, συνυπάρχουν, εξομολογούνται, μοιράζονται σκέψεις και λέξεις.    Χωρίς να φλυαρεί αισθάνομαι πως ο Μπουκάλας δίνει εύστοχα το στίγμα των τριών μεγάλων. Τους σκηνοθετεί ως εξής. Αφηγούνται ουσιαστικά. Τους βάζει να μονολογούν σε α πρόσωπο που δίνει αμεσότητα και ζωντάνια. Τους δίνει σάρκα και οστά φέρνοντάς τους κοντά στον άνθρωπο. Γι’ αυτό νιώθω πως αφορά κιόλας  τον κόσμο το εγχείρημά του.  Τα διαβάσματα και οι όποιες μελέτες του λοιπόν για αυτά τα πpόσωπα μετουσιώνονται σε γνήσιο ποιητικό λόγο.  
Στο επίμετρό του ο ποιητής γράφει χαρακτηριστικά: «Τρεις Αιγαιοπελαγίτες ποιητές. Ο Τηνιακός ποιητής της γλυπτικής. Ο Σκιαθίτης ποιητής των λέξεων. Ο Λέσβιος ποιητής  των χρωμάτων. Κανείς τους δεν έζησε βίο ήρεμο, ανεμπόδιστο. Το αντίθετο. Τα στοιχεία που τους διαφοροποιούν πάντως, προσδίδοντας ξεχωριστή, απαράμιλλη σφραγίδα στο  έργο του καθενός, είναι περισσότερα από τα κοινά.» (σελ.35

Δημιουργήθηκαν τα κείμενα που διαβάζω με αφορμή το «Συναξάρι» και το 2ο Φεστιβάλ Λατρευτικής Μουσικής  και έπειτα από σχετικό κάλεσμα της Μάρθας Μαυροειδή, όπως εξηγεί ο Μπουκάλας  στα Επιμετρικά του (σελ.37 και 38).  Προσωπικά, θα’ θελα να τους δω και αλλιώς  επί σκηνής. Εξηγούμαι. Με μια διασκευή και ένα «δέσιμο» δραματουργικό,  θα μπορούσε όλο αυτό το εγχείρημα να έχει ποικίλες θεατρικές προεκτάσεις.

Οι τρεις  καλλιτέχνες που θεωρήθηκαν αντισυμβατικοί, αποτέλεσαν αντικείμενο συζήτησης, δημιούργησαν όμορφα πράγματα και η τέχνη τους άντεξε μέσα στους αιώνες. Κάνω τη σκέψη πως ο τρόπος που εδώ ο ποιητής τους προσέγγισε ποιητικά έχει να κάνει με τον τρόπο της πρόσληψης του έργου τους. Πάντως ανέδειξε με την ποιητική του το ήθος τους.΄Ηθος όχι με την έννοια κάποιας ηθικής ή κάποιου κώδικα. Ήθος με την έννοια του προσώπου, του τρόπου δηλαδή εκείνου, τον οποίο αυτοί εμφάνισαν στον κόσμο και τους χαρακτηρίζει και τους διαχωρίζει μάλιστα από τους ομοτέχνους τους σε κάθε περίπτωση.

KΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ /// Andres de la Motte «Η θυσία της Άνοιξης», Μετάφραση: Ξενοφών Παγκαλιάς, εκδ. Κέδρος

(Αναδημοσίευση από το www.fractalart.gr)

Γράφει η Ασημίνα Ξηρογιάννη

Τι είναι αυτό που μπορεί να σε κάνει να λαχταράς να διαβάζεις ένα μυθιστόρημα. Μπορεί να μην είναι μόνο ένα πράγμα, αλλά ένας συνδυασμός πραγμάτων. Η Θυσία της Άνοιξης απoτελεί μέρος της τετραλογίας για τις Εποχές του Άντερς ντε λα Μοτ. Tα άλλα τρία έργα της τετραλογίας είναι τα εξής: Τo τέλος του καλοκαιριού, Το έγκλημα του φθινοπώρου και Η φωτιά του χειμώνα. Κυκλοφορούν όλα από τις εκδόσεις Κέδρος.

Ένα βιβλίο ποταμός που κυλάει ήσυχα στις συνειδήσεις μας, αλλά έχει καλά κρυμμένα μυστικά, τα οποία ελπίζει ο απαιτητικός αναγνώστης να του αποκαλυφθούν. Η αφήγηση αργή και γλυκά βασανιστική. Καθόλου κουραστική ή απωθητική. Στρωτή γλώσσα με διαύγεια. Στην ανάδειξή της συvδράμει φυσικά και η λειτουργική και εκφραστική μετάφραση από τα Σουηδικά του Ξενοφώντα Παγκαλιά. Άκρως πετυχημένες, επιδέξιες και ατμοσφαιρικές περιγραφές που συμβάλλουν αποφασιστικά στη δημιουργία του κατάλληλου κλίματος, όπως συνάδει με την υπόθεση, καθώς ξεδιπλώνεται σταδιακά. Νέα στοιχεία, παράξενοι χαρακτήρες, πληθώρα ερωτηματικών. Παράλληλος χρόνος. Παιχνίδι ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν. Η βαριά απώλεια, η σιωπηλή ζωή, τα καλά κρυμμένα μυστικά, σε έναν μικρόκοσμο που έχει βιώσει απώλειες, θανάτους, μεγάλους θυμούς. Με φόντο ένα μέρος στην επαρχία λοιπόν, πλανάται παντού ένα πέπλο μυστηρίου. Το θαυμαστό είναι πως ο αναγνώστης μπερδεύεται με θέματα… ηθικής, καθώς δεν γνωρίζει τους σκοπούς των ηρώων, ούτε αν αυτοί είναι «καλοί» ή «κακοί». Δίνεται το backround τους, η προσωπική τους ιστορία και οι περιπέτειές τους, αλλά οι προθέσεις τους, δεν γίνονται πάντα αμέσως γνωστές στον αναγνώστη- στα πλαίσια και του σασπένς που ο συγγραφέας θέλει να δημιουργήσει.

Δημιουργούνται εντυπώσεις, η ηρωίδα σκέφτεται πολύ, κάνει συνδέσεις με το δικό της παρελθόν, μπαίνει σε ρόλο ντετέκτιβ άτυπα, αναζητά απαντήσεις. Υπάρχουν καταστάσεις που οι άνθρωποι δεν ξεπερνούν ποτέ. Βασικά τούς στιγματίζουν για όλη τη ζωή τους, αφού τους βάζουν σε ποικίλες ψυχολογικές διεργασίες που πρέπει να διαχειριστούν για να μπορέσουν να συνεχίζουν να ζουν. Κι έπειτα τι γίνεται με τα τραύματα; Τι μπορεί άραγε κανείς να κάνει τις πληγές του;

Υπάρχει ανατροπή που αλλάζει την εικόνα, δίνει έναυσμα για συζητήσεις και σκέψεις. Η κεντρική ηρωίδα αγαπά την αλήθεια και είναι το πείσμα της εκείνο που θα υπερισχύσει στο τέλος και η διάθεσή της για καθαρότητα και διαύγεια. Τα φαινόμενα πολλές φορές απατούν και είναι η διάσταση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι που δημιουργεί τις συγκρούσεις και τις αντιθέσεις σχετικά με τους χαρακτήρες για κάποιους από τους οποίους αισθάνεσαι οίκτο ή μια συμπάθεια, καθώς βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα τραυματικό παρελθόν. Πολλά ερωτήματα που μοιάζουν αναπάντητα και ήρωες που τα «θέλω» τους συγκρούονται, αλλά πέφτουν και θύματα μιας αδυσώπητης μοίρας που τους περιγελά και τους ειρωνεύεται.

Anders de la Motte

O αναγνώστης-μου δίνεται η αίσθηση- δυσκολεύεται να μισήσει κάποιον χαρακτήρα. Ο κάθε χαρακτήρας έχει το δικό του μυστικό, κουβαλά τις ηθικές του εμπειρίες που τον στιγμάτισαν ή άλλαξαν τη ζωή του. Θύτης ή θύμα; Με γνώση ή έχοντας άγνοια; Πολλά αιωρούνται και αυτή είναι και η γοητεία του εγχειρήματος. Και διέπει την πλοκή. Η αβεβαιότητα ως συστατικό για το απόλυτο μυστήριο. Όσο αναζητά η Τέα την άκρη του νήματος, τόσο πιο μπλεγμένη βρίσκεται. Παρακολουθούμε την πορεία προς την ανακάλυψη της αλήθειας. Όλα είναι μπροστά στα μάτια της, μα και τόσο μακριά της συνάμα.

Η φύση κυριαρχεί ως έννοια και ως εικόνα στο βιβλίο. Αυτή και ο υποβλητικός τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται, ο καιρός, και οι ποικίλες εναλλαγές του δημιουργούν μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα στο βιβλίο. Μότο του έχει βάλει ο συγγραφέας χαρακτηριστικούς, τους αισθαντικούς στίχους του Τ. Σ. Έλιοτ. Σημειώνω:

Aπρίλης, είναι ο σκληρότερος μήνας, γεννώντας

Πασχαλιές μέσ’ απ’ την νεκρή γη, σμίγοντας

Θύμηση και επιθυμία, σαλεύοντας

Ρίζες νωθρές με τη βροχή της άνοιξης.

Πρόκειται για ένα δυνατό -θα λέγαμε, βιβλίο- βιβλίο χωρίς μεταμοντέρνα τεχνάσματα, αλλά με τεχνικές και εκφραστικές και υφολογικές επιλογές που αγγίζουν τον αναγνώστη. Ένα βιβλίο ανθρώπινο, γεμάτο αλήθεια. Αξίζει να διαβαστεί.

KΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ /// Λουίζ Γκλικ, «Meadowlands», μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, Στερέωμα 2024

[Aναδημοσίευση από το περιοδικό Χάρτης/// https://www.hartismag.gr/hartis-71/biblia/odoiporiko-enos-syghkhronoi-diazighioi-se-diadrasi-me-ghnostoys-mythois]

Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός

Γράφει η Ασημίνα Ξηρογιάννη

Kρατώ στα χέρια μου ένα ακόμα πολύτιμο βιβλίο, την έβδομη ποιητική συλλογή της Αμερικανίδας ποιήτριας Λούζ Γκλικ (1943-2023). Η συλλογή αυτή είναι τώρα μεταφρασμένη στα ελληνικά από τον έμπειρο μεταφραστή Χάρη Βλαβιανό. Μedowlands λοιπόν από τις εκδόσεις Στερέωμα. Και το παζλ συμπληρώνεται. [1] Η πολυβραβευμένη Γκλικ (τιμημένη κιόλας με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2020) πιστεύω πως δικαίως αγαπήθηκε από το κοινό.
Με την αισθαντική γραφή της την πασπαλισμένη με φιλοσοφικό στοχασμό κερδίζει τους λάτρεις της ποίησης. Έχω εκφραστεί και με άλλα κείμενα στο παρελθόν για την αίσθηση που μου έχει αφήσει η ποιήτρια. [2] Είναι ανεξάντλητη και πάντα ουσιαστική .
Έχει εδώ ενδιαφέρον να δούμε πώς η ποιήτρια διαχειρίζεται το θέμα του γάμου έχοντας υλικό και απο τα προσωπικά της θέματα (γάμοι-διαζύγια, βιωματα, εμπειρίες, ).Υπάρχει όμως και σημαντικό υλικό που αντλεί από αρχαίους μύθους και κλασικά αφηγήματα με τα οποία ευφυώς συνηθίζει να συνομιλεί γόνιμα και δημιουργικά. Ειδικότερα, είναι εμφανές πως στο βιβλίο αυτό γίνεται μια σύνδεση με την Οδύσσεια του Ομήρου και κυρίως με τον γάμο Οδυσσέα-Πηνελόπης. Ένας σύγχρονος γάμος περνάει κρίση, βρίσκεται στα πρόθυρα της διάλυσης και ο αναγνώστης εισπράττει το βλέμμα της γυναίκας που συλλογίζεται πάνω στα πράγματα- τα αισθήματα, τα γεγονότα.
Διαβάζω: «[…] Περισσότερο από οτιδήποτε στον κόσμο /αγαπώ αυτά τα βράδια που είμαστε μαζί,/τα ήσυχα βράδια του καλοκαιριού, ο ουρανός ακόμη/φωτεινός τέτοια ώρα./ ‘Eτσι η Πηνελόπη πήρε το χέρι του Οδυσσέα, /όχι για να τον συγκρατήσει, αλλά για να εγγράψει αυτή τη γαλήνη στη μνήμη του: «από δω και πέρα η σιωπή μέσα στην οποία κινείσαι/είναι η φωνή που σε καταδιώκει.» (Ήσυχη βραδιά, σελ. 21)
Η διακειμενική υφή του έργου είναι εμφανής και στα σημεία που αναφέρονται πρόσωπα από την Οδύσσεια ώστε να σχηματιστεί το δίπτυχο αντρας -γυναίκα/Οδυσσέας -Πηνελόπη. Έτσι υπάρχουν ποιήματα που κάνουν αναφορά στον Τηλέμαχο, στην Κίρκη και σε σκηνές από το έπος ήδη γνωστές. Ακούγονται πολύ έντονα οι φωνές της μάνας και του γιου, Πηνελόπης και Τηλέμαχου. [3] Αλλά το φίλτρο της Γκλικ και το τρόπος που χρησιμοποιεί το μύθο για να δωσει καθολικότητα στα γραφόμενά της είναι μοναδικά. Με διαύγεια και πνευματικότητα δίνει ένα έργο ξεχωριστό. Καταφέρνει η ποιήτρια να αποφύγει τις φιλολογίες και να δώσει στίχους που εκφράζουν εύγλωττα ή αποτυπώνουν την ομορφιά, τη ματαίωση, τον ερωτισμό, τον χωρισμό, την πτώση, την μοναξιά, την μνήμη (Κοιτάμε τον κόσμο μια φορά, στην παιδική ηλικία./Τα υπόλοιπα είναι μνήμη (Νόστος, 107).

Η ποιήτρια ξέρει να δημιουργεί ατμόσφαιρα, το ιδιαίτερο εκείνο συναισθηματικό κλίμα που αγγίζει την ανθρώπινη ψυχή και την συναρπάζει, ακριβώς επειδή διακριτικά την φέρνει αντιμέτωπη με εσώτερες ανησυχίες και προβληματισμούς, με πράγματα που οι άνθρωποι συχνά δεν τολμούν να σκεφτούν πόσο μάλλον να διαχειριστούν.

Εξαιρετική η Νύχτα χωρίς φεγγάρι! Η σκηνοθεσία, η δυνατή εικόνα που κυριαρχεί, μια μικρή πραγματεία για τη διαύγεια και τον τρόπο να κοιτάμε τα πράγματα. Παραθέτω ένα μικρό κομμάτι μόνο: «Μα το να περιμένεις για πάντα/άραγε είναι πάντοτε η απάντηση; Tίποτε/δεν είναι πάντοτε η απάντηση · η απάντηση/εξαρτάται από την ιστορία/» (σελ. 29)
Τα αισθήματα δεν διαχέονται άσκοπα και ενοχλητικά στην ψυχή του αναγνώστη. Κρατώντας την δέουσα απόσταση η ποιήτρια δίνει αφορμές για τη συγκίνηση της καρδιάς και του μυαλού, κάνοντας καίριες συνδέσεις με έργα που έχουν αντέξει στο χρόνο. Μέσω της ισχυρής αναλογίας πετυχαίνει την ισχυροποίηση της εντύπωσης που η ποίησή της προκαλεί. Αν επιχειρούσα με δικούς της στίχους να εκφράσω αυτό που αισθάνομαι για την ποιητική της, οι στίχοι αυτοί θα ήταν οι εξής:[...]«είμαι σίγουρη ότι υπάρχει μέσα σου/κάτι ανθρώπινο, που μπορεί να προσεγγιστεί με τον λόγο.» [Ο βράχος, σελ.89]
Μια εκτενής σύνθεση, μοιάζει σαν ένα συνοπτικό ποιητικό μυθιστόρημα με κεφάλαια μικρά, μέσα στα οποία διερευνούνται οι ανθρώπινες σχέσεις και ιχνηλατούνται οι ανθρώπινες αντοχές, μέσα από το διεισδυτικό βλέμμα μιας γυναίκας που χωρίζει από τον άντρα της. Οδοιπορικό ενός σύγχρονου διαζυγίου σε διάδραση με γνωστούς μύθους, την Οδύσσεια, αλλά και τον συμβολισμό που θρυλικού ζεύγους.

Κλείνοντας, ο Χάρης Βλαβιανός, κάθε φορά επιλέγει να μεταφράσει έργα ποιητών που ο ίδιος αποδέχεται ως δημιουργούς. Νομίζω πως αυτό είναι πολύ σημαντικό. Κάθε φορά οι μεταφράσεις του είναι δώρα αγάπης προς τους αναγνώστες του.




Σημειώσεις

[1] Οι ποιητικές συλλογές Πιστή και ενάρετη νύχτα(2021),Η άγρια ίρις(2021), Χειμωνιάτικες συνταγές από την κοινότητα(2022), Ο θρίαμβος του Αχιλλέα(2022).
[2] Bλ.
Στο διάστιχο για τον Θρίαμβο του Αχιλλέα: https://diastixo.gr/kritikes/poihsh/19343-thriamvos-achilea
Στην Booktimes για το βιβλίο «’Αγρια ίρις»: https://www.booktimes.gr/review/i-agria-iris/

[3]Χαρακτηριστικά τα ποιήματα: To πείσμα της Πηνελόπης (σελ.115) και Η εξομολόγηση του Τηλέμαχου (σελ.117 και 119)

 H φωτογραφία της Γκλικ είναι παρμένη από: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%BF%CF%85%CE%AF%CE%B6_%CE%93%CE%BA%CE%BB%CE%B9%CE%BA

ΧΩΡΙΣ ΦΟΒΟ

 

Γράφει η  Ασημίνα Ξηρογιάννη  //

Στο βιβλίο του Χωρίς Φόβο ο Ραφαέλ Σανταντρέου πραγματεύεται το θέμα του φόβου και πώς μπορεί κανείς να το ξεπεράσει. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους ψυχολόγους της Ισπανίας, που έχει αφιερωθεί στην ψυχοθεραπεία ψυχασθενών. Γνωστός για τις αποτελεσματικές μεθόδους του αναφορικά με το πώς οι άνθρωποι μπορούν να ξεπεράσουν τις κρίσεις άγχους ή πανικού, τις ιδεοληψίες, την υποχονδρίαση, το κοινωνικό άγχος.

Αυτές τις μεθόδους κάνει γνωστές μέσα από τα βιβλία του: H τέχνη της ευτυχισμένης ζωής, Τα γυαλιά της ευτυχίας, Ευτυχισμένος στην Αλάσκα, Τίποτα δεν είναι τόσο φοβερό .

Στο βιβλίο αυτό λοιπόν δίδεται έμφαση στο πώς κάποιος εκπαιδεύει συστηματικά και συνειδητά τον εαυτό του, το μυαλό του, να αντιμετωπίζει τις εκρήξεις θυμού, τις συναισθηματικές θύελλες, την κρίση πανικού, την επίθεση των αρνητικών συναισθημάτων που -όταν υπερισχύσουν-τον καταρρακώνουν. Γιατί να εξασκηθεί να το κάνει κάποιος αυτό; Επειδή επιθυμεί να αλλάξει την ποιότητα ζωής του αποκτώντας τη δέουσα αυτογνωσία.

Επικεντρώνεται στο πώς μπορεί ο φόβος να εξαλειφθεί μέσω της συμπεριφορικής θεραπείας. Και μάλιστα χωρίς φάρμακα που επιβαρύνουν το οργανισμό.

Η αγάπη των συναισθημάτων μας, ακόμα και των αρνητικών, είναι το κλειδί για όλα. Αν αγαπήσουμε τον φόβο μας, τότε μόνο θα τον ξεπεράσουμε. Χρειάζεται λοιπόν αποδοχή του προβλήματος, της αρνητικής σκέψης και του αρνητικού συναισθήματος. Έπειτα το αντιμετωπίζουμε, κάνοντας ακριβώς αυτό που φοβόμαστε. Κοιτάζουμε από ψηλά αυτό που μας συμβαίνει χωρίς να ταράζουμε τα νερά. Χαλαρώνουμε, ρίχνουμε τους ρυθμούς, προχωράμε σιγά σιγά αλλά σταθερά. Και με συνείδηση.

Υπάρχουν πολλά παραδείγματα ανθρώπων που έχουν θεραπευτεί από μόνοι τους, χωρίς να πάρουν φάρμακα εξαιτίας της πίστης σε αυτή τη μέθοδο και επειδή δεν ήθελαν να παραδοθούν, αλλά να συνεχίσουν τη ζωή τους και να βελτιώσουν την ποιότητά της. Ο συγγραφέας προτείνει τρόπους επαναπρογραμματισμού του μυαλού και της μετατροπής των ασθενών σε υγιή και δυνατά άτομα, ακόμα και σε αντίξοες περιπτώσεις. Το θέμα είναι πως κανείς δεν θα σε σώσει αν δεν σώσεις ο ίδιος τον εαυτό σου.

Η αποδοχή όχι μόνο του φόβου, αλλά και όλων των άλλων των αρνητικών συναισθημάτων οδηγεί  τον άνθρωπο στην επίλυση των θεμάτωv που τον βασανίζουν. Αισθάνομαι πως αυτό το πόνημα έχει πολλά να δώσει, να βοηθήσει ιδιαίτερα τους εφήβους που συχνά εγκλωβίζονται σε αδιέξοδα.

Με πνεύμα έξυπνο, με παραβολές, αλλά και αληθινά καλά παραδείγματα και καλές πρακτικές  ο συγγραφέας πλησιάζει τον αναγνώστη και  πραγματικά  έχει κάτι να του πει. Ο λόγος του διαθέτει αμεσότητα και πειθώ, θέτει σοβαρά ζητήματα, προβληματίζει και ξεσηκώνει τη σκέψη. Οι πρωταγωνιστές τωv ιστοριών του είναι πρόσωπα απλά, καθημερινά, οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας που έχουν μοιραστεί τις αρνητικές, τις θετικές ή παράξενες εμπειρίες τους θέλοντας να βοηθήσουν όσους υποφέρουν.

Σε αυτό το εγχειρίδιο οι ενδιαφερόμενοι «θα βρουν όσα χρειάζονται για να πετύχουν μια ολοκληρωτική μεταμόρφωση του μυαλού τους». Δεν είναι κάτι εύκολο, ούτε κάτι που γίνεται από τη  μια στιγμή στην άλλη. Η σμίλευση του εαυτού είναι πράγμα επίπονο. Σε αυτό το σημείο ο συγγραφέας τονίζει πόσο σημαντικός είναι ο διαλογισμός  για την εξέλιξη του ατόμου. Λέει χαρακτηριστικά στον επίλογο: «Και κατανοώ απόλυτα γιατί στην Ανατολή εξύψωσαν αυτή την πρακτική στο επίπεδο της θρησκείας, μια και υπάρχουν παντού ναοί και αγάλματα του Βούδα, και γιατί χιλιάδες  μοναχοί αφιερώνουν την ζωή τους στον διαλογισμό».

Η ζωή δεν είναι πάντοτε αρμονική. Έχει σκαμπανεβάσματα, ανατροπές. Όσο πιο σύντομα το αποδεχτούμε αυτό και το διαχειριστούμε έξυπνα, τόσο πιο εύκολα θα καλυτερεύσουμε την ποιότητα της ζωής μας, θα της χαρίσουμε ουσία και διαύγεια. Ο άνθρωπος είναι τρωτός, κάνει διαρκώς λάθη, τα οποία καλό είναι να τα αγαπάει πιο πολύ απ’ ό,τι τα μισεί.

Κλείνω τούτο το σημείωμα με κάτι που έχει ο συγγραφέας βάλει ως μότο στο κεφάλαιο που φέρει τον τίτλο Νιώθω και παρατείνω (σελ. 257) «Aντί να παραπονιόμαστε ή να απορρίπτουμε την εμπειρία, μπορούμε να επιτρέψουμε στην ενέργεια του συναισθήματος να διαπεράσει την καρδιά μας. Αυτό είναι πιο εύκολο να το λες παρά να το πράττεις, αλλά αφορά τον ευγενή τρόπο ζωής.» (Πέμα Τσόντρον)

KΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ//// Ορφέας Απέργης, «Δασκαλόπετρα», εκδ. Νεφέλη

Ορφέας Απέργης, «Δασκαλόπετρα», εκδ. Νεφέλη

ΤΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑΣ ΞΗΡΟΓΙΑΝΝΗ 

Είναι από τα λίγα βιβλία σύγχρονης ελληνικής παραγωγής στα οποία είχα την ανάγκη να επιστρέψω. Η πρώτη επαφή με το βιβλίο έγινε πριν πολύ καιρό, το περσινό καλοκαίρι το είχα πάρει μαζί μου στην Αίγινα, μα κείμενο δεν προέκυψε. Καλοκαίριασε πια και να ‘μαι αγκαλιά με το βιβλίο ξανά. Αυτή τη φορά το κείμενο είναι γραμμένο μέσα μου για τα καλά. Πρόκειται για τη Δασκαλόπετρα του Ορφέα Απέργη που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νεφέλη. Είναι μια εκτενής ποιητική σύνθεση στην οποία αισθάνομαι πως ο ποιητής αφηγείται μια ιστορία σε τόνο λυρικό και στοχαστικό συνάμα. Ή αλλιώς, θα έλεγα πως είναι ένα μικρό ποιητικό -ας μου επιτραπεί η λέξη- «μυθιστόρημα» που δημιουργεί αίσθηση.

Γενικά ο Απέργης μάς χαρίζει πολύστιχα ποιήματα αφηγηματικά, αν κρίνω και από προηγούμενες εργασίες του. Εδώ εκτενές ποίημα είναι το «Γι’ αυτόν που δεν αγάπησε ποτέ του καλοκαίρι» (σελ. 8 και 9), καθώς και η Δασκαλόπετρα, το ποίημα που έχει δώσει το όνομά του στο βιβλίο (σελ.73-74)- ή μπορεί να συνέβη και αντίστροφα. Επίσης, ισχυρή εντύπωση προκαλούν  στον αναγνώστη η ενσωματωμένη σύνθεση-ποιητικό κεφάλαιο με τίτλο «Πρόσφυγας» (σελ. 47-52), καθώς και  η σύνθεση «Ο Πρόσφυγας» (σελ. 24-32).

Τα υπόλοιπα ποιήματα που συναντάμε είναι ολιγόστιχα (πολλά από αυτά δίστιχα-τρίστιχα-μονόστιχα) που μπορεί όμως να παραπέμπουν σε μια έντονη εικόνα ή σε μια εύγλωττη μεταφορά. Διαβάζω:

«Έχω ένα μικρό χέρι απλωμένο στη ρίζα του βουνού» (σελ. 7)

«Δεν μπορούσα να τρέξω απ’ τον ήλιο στο φεγγάρι,/παρά σαν δοξαριά τα χώριζα/ψάχνοντας το βοριά.» (σελ. 11)

«Κύμα το κύμα σώπαινα/κύμα το κύμα μίλαγα» (σελ. 13)

«Σωσίβιο πορτοκαλί/στη μέση της θάλασσας/βυθίζονταν ο ήλιος» (σελ.21)

Όλα αυτά τα μικρά, ποιήματα λοιπόν είναι διαμαντάκια που λάμπουν στο καλοκαιρινό τοπίο που δημιουργεί ο Απέργης και έχουν τη δύναμη να πλημμυρίσουν την ψυχή μας με αντιφάσεις, συνθέσεις, λυρισμό, χαρμολύπη, στοχασμό, σοφία.

«Μην πεις φυλάχτηκα/Μην πεις δεν ταξίδεψα/Ξοδέψου» (σελ. 70

«Πλουτίζει καλύτερα/όποιος ξοδεύεται» (σελ. 71)

«Μην πεις δεν είδα./ Δες» (σελ. 54)

Η εναλλαγή πρώτου και δεύτερου ενικού προσώπου, ο συχνά εξομολογητικός τόνος, η αναδυόμενη αλήθεια του ποιητή, καθώς φιλτράρει τα πράγματα με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο, όλα αυτά, μας βάζουν σε ένα κλίμα πολλαπλής υφής που δονεί την ευαισθησία μας.

Γλυκιά απογοήτευση, προσμονή γι’ αυτό που δεν θα ‘ρθει ή γι’ αυτό που χάθηκε, ανησυχία, ανίχνευση αναμνήσεων, περισυλλογή για τον κόσμο, έντονη καλοκαιρινή αύρα,  επιθυμία για φως. Από τη σελίδα 76 μέχρι τη σελίδα 114, συναντάμε συνεχώς, σχεδόν σε κάθε ποίημα, τη λέξη «ήλιος». Είναι ένα τρομερό παίγνιο του ποιητή, το φως σε όλες του τις εκφάνσεις, σε ποικίλα συμφραζόμενα, με διάφορες αντικρουόμενες διαθέσεις  με φόντο το καλοκαίρι. Το φως, το καλοκαίρι, το Αιγαίο παραπέμπουν στον Ελύτη και στην ποιητική του. Βέβαια στο τέλος του βιβλίου ο Απέργης αναφέρει τις επιρροές του σε ό,τι αφορά τα δύο ποιήματα του βιβλίου για τον Πρόσφυγα. Λέει χαρακτηριστικά: «Δύο ποιήματα αυτού του βιβλίου για τον Πρόσφυγα χρωστούν μια φράση τους και μια σκηνοθεσία παραλλαγμένη, σε ποιήματα του Διονύσιου Σολωμού και του Ωκεανού Βουόνγκ» (σελ. 132) Η πρώτη αφήγηση  με τον Πρόσφυγα γεμάτη κίνηση και θεατρικότητα, προφορικότητα και αλήθεια. Στην δεύτερη αφήγηση όλες οι αισθήσεις σε εγρήγορση. Αν με στίχους του ίδιου του ποιητή, χαρακτήριζα όλη αυτήν την ενότητα, θα διάλεγα τους εξής: «Ζήσε μες στην αγρύπνια του μυαλού, της ψυχής σου» (σελ. 49)Που παραπέμπουν στο Σολωμικό «πάντ’ ανοιχτά πάντ’ άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου». Και στη σελίδα 50 ο Απέργης θα παραλλάξει τον Σολωμικό στίχο σε: «Πάντ’ ανοιχτά πάντ’ άγρυπνα τα μάτια του φόβου.» Και κείνη η διαρκής επανάληψη του ρήματος «Άκου» που προτρέπει, που ακούγεται σαν μουσική ή ρεφρέν:

«Άκου το/αυτό που δεν άνθισε», «άκου τα βότσαλα που θα σε πετροβολήσουνε», «άκου το, το  τραγούδι του μυαλού και της ψυχής σου», «άκου τη φύση», «άκου το σώμα σου» Πώς να μην μου έρθει στο μυαλό λοιπόν ο Ελύτης και το Μονόγραμμα και το «μ’ ακούς; σ’ αγαπάω, μ’ ακούς …[….] …άκου …άκου»

 

 

Ορφέας Απέργης

Στο τέλος του βιβλίου συναντάμε τη Δομή και το Χρέος, όπου ο ποιητής γίνεται αυτοαναφορικός, νιώθει την ανάγκη να απευθυνθεί στον αναγνώστη και να του δώσει κλειδιά για την ανάγνωση του βιβλίου του. Μάλιστα τον προτρέπει λέγοντας: «Λύσε λοιπόν, κατά τη βούλησή σου, τα φύλλα του βιβλίου». Για τα σύντομα και επιγραμματικά του ποιήματα γράφει: «Τα ποιητικά κύματα (ανάριθμον γέλασμα),/αυτά τα μικροποιήματα, μπορεί να πλέουν ελεύθερα».

  Τα  εκφραστικά σχέδια της Μαρίας Μπαχά που εμπεριέχονται στο βιβλίο, αλλά και το ίδιο το εξώφυλλο συμπληρώνουν το λόγο και  ενισχύουν την ατμόσφαιρα του βιβλίου.

   Γιατί με αφορά το βιβλίο του Απέργη; Επειδή με κάνει να επιστρέφω μέσω των στίχων του στις θετικές και αρνητικές ποιότητες που συνυπάρχουν στους ανθρώπους και στα πράγματα, όπως κι ίδια η ιστορία επιβεβαιώνει. Καλό και κακό, λύπη και χαρά, ομορφιά και ασχήμια συνυπάρχουν στον κόσμο και αλληλοαναδεικνύονται, και αλληλοτροφοδοτούνται. Είναι πάντα εκεί για να μας θυμίζουν την θνητότητά μας. Είναι όπως συμβαίνει με τη θάλασσα, το Αιγαίο ας πούμε, με την τόση του ομορφιά και μαγεία, που είναι πασπαλισμένο με τόση λύπη, μοναξιά, αβεβαιότητα και αδικία καθώς συνδέεται με ένα μελανό ζήτημα, την προσφυγιά.

ΠΗΓΗ: https://www.fractalart.gr/daskalopetra/

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ /// Νικόλαος Τσέργας «Θεραπεία μέσω της ποίησης και θεραπευτική δημιουργική γραφή», εκδ. Gutenberg

ΓΡΑΦΕΙ Η ΑΣΗΜΙΝΑ ΞΗΡΟΓΙΑΝΝΗ

(Αναδημοσίευση από :https://www.fractalart.gr/therapeia-meso-tis-poiisis-kai-therapeytiki-dimioyrgiki-grafi/)

Νικόλαος Τσέργας «Θεραπεία μέσω της ποίησης και θεραπευτική δημιουργική γραφή», εκδ. Gutenberg

 

Πρωτοήλθα σε επαφή με το βιβλίο του  Νικόλαου Τσέργα όταν δούλευα πάνω στη διπλωματική μου εργασία που έχει σχέση με την αλληλεπίδραση δημιουργικής γραφής και θεάτρου στα πλαίσια της θεατρικής διαδικασίας. Ο Νικόλαος Τσέργας είναι είναι Επίκουρος Καθηγητής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης με γνωστικό αντικείμενο τις Θεραπευτικές Προσεγγίσεις μέσω της Τέχνης στον τομέα της Ψυχικής Υγείας.

Η αλήθεια είναι πως εντυπωσιάστηκα από τη συστηματική του προσέγγιση, αλλά και την έρευνα γύρω από ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο και ουσιαστικό θέμα. Από το εισαγωγικό σημείωμα του Τσέργα μεταφέρω ακριβώς: «Η εργασία αυτή αποτελεί μια προσπάθεια μύησης στη θεραπεία μέσω της ποίησης και της δημιουργικής γραφής, δύο μορφές θερaπείας που γνωρίζουν σημαντική ανάπτυξη σε διεθνές επίπεδο. Ο όρος «θεραπευτική δημιουργική γραφή» (therapeutic creative writing) επιλέχθηκε για τον τίτλο του βιβλίου ανάμεσα σε άλλους εναλλακτικούς για να αναδειχθούν οι θεραπευτικές δυνάμεις της δημιουργικής γραφής, ενώ στο κείμενο χρησιμοποιείται ως συνώνυμο και ο όρος «θεραπευτική γραφή».

Επισημαίνονται τρεις μεγάλες ενότητες στην μονογραφία του Τσέργα, που επεξηγούν πράγματα, φωτίζουν διαφορετικές μορφές του ζητήματος, και βρίσκονται μεταξύ τους σε γόνιμο διάλογο. Πιο συγκεκριμένα, στην πρώτη ενότητα κάνει λόγο για το περιεχόμενο της θεραπείας μέσω της ποίησης, αναλύει διάφορα θεωρητικά μοντέλα και παρουσιάζει σχετικές εφαρμογές αυτές της προσέγγισης. Στην δεύτερη ενότητα, εξετάζει ποια κείμενα μπορούν να προκύψουν από τη χρήση της δημιουργικής μορφής για θεραπευτικούς λόγους. Κείμενα όπως ποιήματα, ιστορίες, δοκίμια που αποβλέπουν σε  λειτουργικές θεραπευτικές αλλαγές.

Στην τρίτη ενότητα αναφέρεται σε σημαντικές μορφές θεραπευτικής γραφής, όπως expressing writing (εκφραστική γραφή), συτοβιογραφία, ημερολόγιο, θεραπευτική επιστολή, αυτοεθνογραφία και πώς αυτή εφαρμόζεται στη θεραπεία.

Ανιχνεύει και διευρευνά ιδιαίτερα πως η ποίηση και γραφή μπορούν να φέρουν αποτελέσματα σημαντικά με την συναισθηματική αποκατάσταη ατόμων. Αυτές μπορούν να ενσωματωθούν σε πολλές και διάφορες σχολές θεραπείας (όπως ψυχοδυναμική, υπαρξιακή, γνωσιακή και άλλες) ακόμα κι αν αυτές υιοθετούν διαφορετικούς τρόπους στην προσέγγισή τους.

Ένα ιδιαίτερο κομμάτι του βιβλίου που αφορά όλους εμάς που διδάσκουμε είναι η δημιουργική γραφή στην εκπαίδευση και στην σχολική τάξη, καθώς και στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Πώς μέσω της δημιουργικής γραφής, που αποτελεί σημαντικό εργαλείο, μπορούμε να φτάσουμε σε μια ουσιαστική προσέγγιση ενός λογοτεχνικού κειμένου-είτε αυτό είναι ποίημα, είτε είναι πεζό είτε είναι θεατρικό. Ο συγγραφέας προβαίνει σε κατηγοριοποίηση των δραστηριοτήτων και των βιωματικών δράσεων για τη δημιουργική γραφή.

Επίσης, είναι τρομερά ενδιαφέρουσες οι σελίδες που αφιερώνονται στο θεραπευτικό ημερολόγιο και τις ιδιαίτερες μεθόδους του. Παρουσιάζεται η έννοια, οι τύποι του, οι λόγοι για τους οποίους είναι σημαντικό. Δίδονται δείγματα γραφής, επισημαίνονται τεχνικές και ασκήσεις θεραπευτικού ημερολογίου. Στις σελίδες 329-372 (μαζί με την αναλυτική βιβλιογραφία) Και γενικά είναι αξιοσημείωτη η κατάθεση μιας πλούσιας και εύστοχης βιβλιογραφίας για κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο του βιβλίου.

Φτάνοντας προς το τέλος αυτού του κειμένου, ο συγγραφέας αφιερώνει ένα κεφάλαιο για την αυτοεθνογραφία, η οποία βρίσκεται ανάμεσα στη λογοτεχνία και την ανθρωπολογία. Αναφέρεται στις διαστάσεις, την προέλευση και τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα και πώς αυτή μπορεί να συμβάλλει στην ψυχοθεραπεία.

«Οι αυτοεθνογράφοι καταγράφουν τις προσωπικές εμπειρίες και ιστορίες ζωής, για να αρθρώσουν μια κριτική φωνή απέναντι σε ιδέες, πρακτικές, αλλά και όψεις της πολιτισμικής ζωής» (σελ. 406) σημειώνουν οι Adams (Holman Jones και Ellis) (2015)

Πρόκειται για μια ερευνητική γραφή που εξετάζει τις σχέσεις του ερευνητή με άλλα πρόσωπα, με την κοινωνία, αλλά και με τον εαυτό του, αφού ξεκινά από προσωπικά βιώματα και προσωπικές συναισθηματικές παραμέτρους.

Η ποίηση και η γραφή αποδεικνύονται πολύτιμα εργαλεία για τη μέθοδο και για τη θεραπεία. Σε συνδυασμό μάλιστα και με τεχνικές δραματοποίησης και άλλα εργαλεία του θεάτρου ανοίγουν δρόμους, οδηγούν σε όμορφα πράγματα, συμβάλλουν σε πειραματισμούς που γεμίζουν αισιοδοξία. Ενθαρρύνουν το άτομο να αυτενεργήσει, να δράσει, να αντιδράσει, να διερευνήσει- και με τη βοήθεια του γόνιμου αναστοχασμού- σημαντικές πλευρές του εαυτού του και της κοινωνίας μέσα στην οποία ζει.