Συνέντευξη στην Ασημίνα Ξηρογιάννη
-Κυρία Δανιήλ, σας καλωσορίζω στο Varelaki. Πείτε μου, πώς βλέπετε και βιώνετε τη σύγχρονη λογοτεχνική πραγματικότητα; Σας αρέσουν πράγματα, σας ενοχλούν κάποια άλλα;
Κυρία Ξηρογιάννη, πρώτα πρώτα σας ευχαριστώ πολύ για τη φιλοξενία στο ωραίο περιοδικό σας και για τη χαρά που μου δίνετε να συνομιλήσω μαζί σας΄ Πώς βλέπω τη λογοτεχνική πραγματικότητα… Ωραία ερώτηση, αλλά δεν έχω και μια ωραία απάντηση ή μάλλον έχω. Καλό είναι να θέλουν όλοι να εκδώσουν μία συλλογή ή ένα πεζό, αλλά δεν είναι καλό να γράφουν σαν να μεταδίδουν δελτίο ειδήσεων ή δελτίο τύπου. Η λογοτεχνία είναι η Τέχνη του Λόγου, έχει απαιτήσεις δεν μπαίνει στην υπηρεσία ενός στόχου, ακόμα κι όταν γεννιέται για να τον υπηρετήσει. Όλα τα μεγάλα έργα έχουν πίσω τους μεγάλα γεγονότα, αλλά τα μεγάλα γεγονότα τα καταγράφει η ιστορία. Ο λογοτέχνης πρέπει να τα μεταποιήσει σε Τέχνη. Μου αρέσει που οι νέοι θέλουν να γράψουν, αλλά δεν μου αρέσει που δεν διαβάζουν και βιάζονται για την επιτυχία…
-H ίδια νιώθετε περισσότερο συγγραφέας ή κριτικός λογοτεχνίας;
Κατ’ αρχάς είμαι Φιλόλογος και ως Φιλόλογος νιώθω ότι είμαι κάτι από όλα όσα σπούδασα. Σπούδασα στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας. Το επιστημονικό φάσμα της Σχολής είναι πολύ πλατύ κι εγώ είμαι της παλιάς Σχολής. Διδάχτηκα κείμενα λογοτεχνικά και ιστορικά, στην αρχαία γλώσσα, και ιστορία και λογοτεχνία ως ξεχωριστά αντικείμενα και ψυχολογία και φιλοσοφία και θέατρο και πρόλαβα, πριν μπουν οι ειδικοί στο σχολείο, και Κοινωνιολογία. Όλα αυτά είναι παρεμφερή. Συνδέονται με πολλούς τρόπους και τα δίδαξα όλα ως καθηγήτρια στο Λύκειο και ως επιμορφώτρια δίδαξα Λογοτεχνία και Γλώσσα. Νιώθω λοιπόν, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ, με όλη τη φιλολογική αρματωσιά, όση αντέχω να σηκώνω, και συγγραφέας και κριτικός, αφού όλα περνούν από την κρίση του μυαλού. Με την ευκαιρία, θέλω να διευκρινίσω κάτι · μου αρέσει η λέξη «αποστήθιση» που σημαίνει ότι κάτι το έχω καταγραμμένο στην καρδιά μου, στο στήθος μου, και το ξέρω απέξω. Το ξέρω καλά. Δεν πρέπει να ταυτίζουμε την αποστήθιση με την παπαγαλία. Παπαγάλος είναι το μαγνητόφωνο που τα λέει όλα σωστά αλλά δεν τα νιώθει… Εγώ νοιώθω ότι είμαι φιλόλογος με όλο το φάσμα της φιλολογίας στην καρδιά μου. Ακόμα και στις πιο ορθολογιστικές απασχολήσεις μου, μέσα στο μυαλό μου τριγυρίζουν όλα όσα διδάχτηκα και, ανάλογα με την περίσταση, είμαι το ένα και το ένα συμπαρασύρει και όλα τα άλλα.
-Αν σας ζητούσα τρεις μόνο συγγραφείς (πεζογράφους – ποιητές – θεατρικούς συγγραφείς) να μου αναφέρετε, που όμως με το έργο τους άλλαξαν το βλέμμα σας για τον κόσμο, ποιοι θα ήταν αυτοί;
Α! Κυρία Ξηρογιάννη, αυτή η ερώτηση είναι και άδικη και πάρα πολύ δύσκολη. Θα σας απαντήσω με έναν στίχο του Ελύτη : «πώς να χωρέσει ο ουρανός σε μια κοχύλα ρόδινη;». Πώς με ένα όνομα να πω Έλληνα ή ξένο, Αρχαίο ή νεότερο ή σύγχρονο… Πώς να διαλέξω και τι να πρωτοδιαλέξω από τον Όμηρο και τους άλλους όλους, Αρχαίους και νεότερους Έλληνες και ξένους τον Σαίξπηρ, τον Θερβάντες, τους Ρώσους, τους Γάλλους τους Άγγλους, τους Λατίνους, τους Ιταλούς, τους Αμερικανούς… Δεν μπορώ γιατί είναι πολλοί στην κάθε κατηγορία, δεκάδες γιατί, Κυρία Ξηρογιάννη, που όλοι τους, με τη σειρά του ο καθένας, σε διαφορετικές δεκαετίες της ζωής μου ήρθαν και μπήκαν στο προσωπικό μου Πάνθεον. Είναι πολλοί και όλοι τους πρώτοι στο νήμα…
-Ποιο το μέλλον της ελληνικής λογοτεχνίας εν τέλει;
Όταν ο Ηράκλειτος επεσήμανε με τη ρήση «πάντα ρει πάντα χωρεί και ουδέν μένει», την αέναη αλλαγή δηλαδή, έκανε αισθητή την αλλαγή στη φύση και στους ανθρώπους, κι όταν ο Ελύτης έγραφε στον «Κήπο με τις Αυταπάτες» πως «Τροχάδην φεύγουν τα πάντα… πάντα στη θέση τους όπως τα άστρα», κατέθετε μια παραδοξότητα και μία αντινομία. Όλα είναι στη θέση τους αλλά όλα δεν είναι ίδια. Το μέλλον το ξέρει η Πυθία. Ήξερε κανείς τον ηλεκτρονικό υπολογιστή πριν από πενήντα χρόνια ή την Τεχνητή Νοημοσύνη πριν από δύο; Το παρήγορο είναι πως αφού τα άστρα είναι πάντα στη θέση τους έτσι θα είναι και η λογοτεχνία, μόνο που εμείς δεν θα είμαστε εκεί για να τη δούμε. Ωστόσο, κρίνοντας με βάση τα περασμένα και επειδή η λογοτεχνία μας έχει βαθιές ρίζες, δεν πρόκειται να χαθεί… Και επιτρέψτε μου μια μικρή παρέκβαση. Οι μαθητές στο σχολείο ίσως βαριούνται τους κλασικούς. Για σκεφτείτε όμως πόσες θεατρικές σκηνές έχουν ασχοληθεί με τον Παπαδιαμάντη και τον Βιζυηνό…και το Καλοκαίρι με τους αρχαίους;;; Η Λογοτεχνία είτε με τους κλασικούς είτε με του «κομψούς» (έτσι αποκαλούσε ο Πλάτων τους πρωτοποριακούς της ποίησης) θα προχωράει…
-Τι θα λέγατε σε έναν νέο λογοτέχνη που κάνει τώρα τα πρώτα του βήματα…
Να μάθει τους κανόνες από τους Μεγάλους μας και να τους εφαρμόσει στον τρόπο του έτσι που να φαίνονται δικοί του. Αυτό θα το καταφέρει αν δεν βιάζεται να δημοσιεύσει, αλλά αν διαβάζει, γράφει, διορθώνει και ξαναγράφει…Αν αγαπάει τα κείμενα, αυτά που διδάχτηκε στο σχολείο, αυτά που δεν πρόλαβε να διδαχτεί και όλα όσα προσλαμβάνει από τον κοινωνικό πνευματικό χώρο.. Να μην παγιδεύεται από την τρέχουσα πραγματικότητα, να μην κολλάει στη μόδα γιατί γρήγορα αλλάζει… Για σκεφτείτε τον Όμηρο, θα είχε άραγε διανοηθεί τι γενιά μεγάλη 3.000 χρόνων γέννησε; Και τι αιώνιο κάρφος στα μάτια των ανταγωνιστών και τι πηγή ανεξάντλητη για κάθε είδους καλλιτέχνη που τον διαβάζει ως πρώτο διδάξαντα, και εμπνέεται και μεταπλάθει, και μεταμορφώνει και διασκευάζει…
-Παρακολουθείτε τα πολιτικά πράγματα; Πιστεύετε ότι η όποια κρίση στην πολιτική έχει όντως αντίκτυπο στην λογοτεχνία;
Όλα όσα συναποτελούν τη ζωή έχουν αντίκτυπο στη λογοτεχνία. Ας θυμηθούμε και τον Πρωταγόρα: πόλις, πολίτης, πολιτική, πολιτισμός, πόλεμος, όλα από την ίδια ρίζα κατάγονται. Το θέμα είναι πόσο καλός μάστορας είναι ο δημιουργός που θα μετατρέψει το γεγονός σε τέχνη. Υπάρχει ένα παράδοξο που λέει πως το πέταγμα μιας πεταλούδα στην Κίνα μπορεί να επηρεάσει το χρηματιστήριο στη Νέα Υόρκη… Αυτό σημαίνει πως όλα συνδέονται υπογείως, και όλα επηρεάζουν τον δημιουργό ανάλογα με τον βαθμό επίδρασης ή αφομοίωσης που διαθέτει, ανάλογα με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, το καταγωγικό του ορμέμφυτο, το προσωπικό του DNA.. όλα αυτά συμβάλλουν στη διαμόρφωση του έργου του κάθε λογοτέχνη ή καλλιτέχνη στο οποίο μεταγράφεται η αισθητική του. που γίνεται, το έργο εννοώ και η μεταγραφή της αισθητική του. Ο παλμός του κόσμου χτυπάει στη φλέβα του καλλιτέχνη. Όποια πολιτική ή κοινωνική κατάσταση έχει αντίκτυπο στον άνθρωπο και πολύ περισσότερο στον δημιουργό. Δεν είναι τυχαίο που λέμε «η γενιά του ’30» ή «η πρώτη μεταπολεμική γενιά» κ.λπ. Αυτό σημαίνει πως άνθρωποι παρόμοιας γενιάς έχουν παρόμοια βιώματα, ανησυχίες και έκφραση, σαν να έχουν ένα κοινό κώδικα. .Όλα τα μεγάλα έργα , όχι μόνο στη λογοτεχνία, αλλά και στη ζωγραφική και στη μουσική, έχουν πίσω τους ένα ιστορικό γεγονός. Επομένως, ναι, κι εγώ όπως και όλος ο κόσμος, πιστεύω πως ο δημιουργός επηρεάζεται από ό,τι υπάρχει ως παράδοση, μύθος, ιστορία και από ό,τι συμβαίνει γύρω μας, όλα και η πολιτική είναι μέρος της ζωής. . . ..
-Θεός;
«Θε μου τι μπλε ξοδεύεις για να μη σε βλέπουμε». Τι θέλει να πει ο ποιητής; Ότι δεν θέλει να τον βλέπουμε; Μάλλον ότι υπάρχει ελπίδα, όσο πιο πολύ το μπλε τόσο πιο πολύς Θεός, να μην απελπιζόμαστε.
-Κριτική και κριτικοί.
Και η μία και οι άλλοι, ο καθείς και το πόστο του. Ο εγκυρότερος κριτής βέβαια είναι ο χρόνος. Η κριτική, όπως όλα, ανήκει στην εποχή της. Τα χρόνια που περνούν αποδεικνύουν ότι όλοι κάνουν λάθη, αδίκησαν κάποιους τους οποίους ο χρόνος δικαίωσε. Η κριτική είναι αναγκαία, αλλά δεν πρέπει να είναι εξουθενωτική για τον κρινόμενο…
-Λογοτεχνία και Διαδίκτυο.
Ευκολία. Εύκολη πρόσβαση σε όλα. Είναι πολύ καλό. Προσωπικά το έχω ονομάσει «άγιο ίντερνετ». Φυσικά, όπως είπε και ο ποιητής, «τρώγε την πρόοδο με τα φλούδια και με τα κουκούτσια της», πράγμα που σημαίνει πως το διαδίκτυο είναι ένα εργαλείο και εξαρτάται από τη χρήση του, αν θα προκύψει καλό ή κακό. Πάντως ό,τι κι αν κάνουμε ο κόσμος εξελίσσεται. Ο κόσμος προχωράει γρήγορα κι εμείς, όσο κι αν νομίζουμε πως είμαστε μοντέρνοι, είμαστε πίσω… «Πρέπει να τρέξειςπολύ μπροστά για να πιάσεις τη ζωή απ’ την ουρά της» λέει ο ποιητής…
-Έχετε εμμονές;
Ναι: δεν συμπαθώ τους ανθρώπους που είναι έτοιμοι να τσακωθούν, που δεν μπορούν να συνεννοηθούν, που είναι αχάριστοι, αγνώμονες και που νομίζουν πως η ζωή χρωστάει μόνο σ’ αυτούς κι αυτοί δεν χρωστάνε σε κανέναν.
-Θα σας δίνω λέξεις και θα μου δίνετε σκέψεις.
-Θάλασσα: «να σ’ αγναντεύω θάλασσα να μη χορταίνω», «Θάλασσα πλατιά, σ’ αγαπώ γιατί μου μοιάζεις», «Μια θάλασσα μικρή, είναι το καλοκαίρι μου, ο έρωτάς μου ο πόνος μου…», «Ανεμόεσσα Κόρη, ενήλικη θάλασσα».
-Μετανάστες: δυστυχισμένοι άνθρωποι, με πικραίνει η μοίρα τους…
-Λογοτεχνικά βραβεία: ακούγονται πολλά , ωστόσο, όπως και να το κάνουμε, είναι μεγάλη τιμή και χαρά για όποιον τιμάται. «Επί τον Υμηττόν εβλάστησεν η δάφνη, φύλλον ιερό», λέει ο Ανδρέας Κάλβος, ας μην τον αγνοήσουμε.
-Αγάπη: εκ των ων ου άνευ όρος για να ζω.
-Διακειμενικότητα: πιο κι απ’ την αγάπη, αγαπημένη… Πλαταίνει τον ορίζοντα.
-Λογοκλοπή: Α! κακό πράγμα, αλλά για σκεφτείτε λίγο λοξά. Μου αρέσει τόσο ο στίχος σας που θα ήθελα να τον έχω γράψει εγώ, απλώνω το χέρι και κλέβω το μήλο από ξένο κήπο…
Πίνω νερό, κόβω καρπό /Χώνω το χέρι μου στις φυλλωσιές του ανέμου (Ελύτης)
-Αιωνιότητα:
Ρωτά ο Ελύτης: «Πες μου από πού ξεκίνησε η αιωνιότητα» («Μορφή της Βοιωτίας»). Δεν του απάντησα. Αν δεν το ξέρει εκείνος πώς μπορώ εγώ;;; Αιωνιότητα και Άπειρο… αγνοούνται τα όριά τους… Ο Σεφέρης πάντως λέει πως το παγώνι συμβολίζει την αιωνιότητα…και, ναι, ως αιωνιότητα κοσμεί το ψηφιδωτό στο Μαυσωλείο της Γάλας Πλακιδίας με τον Buon pastore για το οποίο έχω γράψει κάποτε στις Δεκαετίες μου και έχω συσχετίσει με το ποίημα του Ελύτη «Η Αποκάλυψη»…
-Γράφετε κάτι τώρα;
Πάντα, ακόμα και στον ύπνο μου κάτι επεξεργάζομαι και σηκώνομαι, το σημειώνω και συνεχίζω. «Κοιμούμαι κι η καρδιά μου ξαγρυπνά» που είπε ο Σεφέρης μεταφράζοντας το Άσμα Ασμάτων, «Ego dormio, et cor meum vigilat» στην περίφημη Βουλγκάτα. Ως παραλλαγή αυτής της αγρύπνιας έρχεται ο στίχος του William Battler Yeats, In dreams begins responsibility, τον οποίο έχει αξιοποιήσει και ο Σεφέρης στο γνωστό δοκίμιό του ¨Η Τα΄λεχνη και η εποχή». Βλέπετε τι ενδιαφέρον έχει το παιχνίδι της διακειμενικότητας;;; Δεν με αφήνει να κοιμηθώ!…-
Τι ελπίζετε; Τι ονειρεύεστε; Τι εύχεστε;
Αυτά τα τρία ρήματα με οδηγούν στον Νίκο Καζαντζάκη, ο οποίος βεβαίως δεν τα είπε ακριβώς έτσι· είπε: «Δεν φοβάμαι τίποτα, δεν ελπίζω τίποτα είμαι ελεύθερος». Εγώ φοβάμαι και γι’ αυτό εύχομαι να μην πεθάνω στο κρεβάτι, ονειρεύομαι έναν κόσμο πιο δίκαιο και ελπίζω, όσο ζω, να μπορώ να διαβάζω.
-Σας παρακαλώ να μου διατυπώσετε μια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνω και
δεν σας την έκανα. Έπειτα να δώσετε την απάντηση για τους αναγνώστες μας.
Η ερώτηση θα μπορούσε να είναι σε ποιον οφείλω αυτό που έγινα, ό,τι, τέλος πάντων, έγινα: Πρωτίστως, οφείλω τα πάντα στους γονείς μου και, αμέσως μετά, στους δασκάλους μου και ακόμα σε εκείνους τους φίλους που με την παρέα τους με κάνουν καλύτερο άνθρωπο.
- Σας ευχαριστώ θερμά!
- Εγώ σας ευχαριστώ -
* H πρώτη φωτογραφία είναι παρμένη από το Fractal και οι αλλες δύο από το pexels.
